कोकणच्या लाल मातीतील जिवंत श्रद्धा: नराचा नारायण जैतिर देव

     कोकणची भूमी ही केवळ निसर्गसौंदर्याने नटलेली नाही, तर ती इथल्या अथांग लोकश्रद्धेने समृद्ध आहे. दक्षिण कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला तालुक्यात वसलेले 'तुळस' गाव आणि तिथले जागृत ग्रामदैवत 'श्री देव जैतीर' हे याचे सर्वात मोठे प्रतीक आहे. जैतीर देव हे कोणतेही काल्पनिक किंवा अमूर्त दैवत नाही, तर ते 'नराचा नारायण' झालेले दैवत आहे. म्हणजेच, १५ व्या ते १८ व्या शतकाच्या काळात जन्माला आलेले एक पराक्रमी, राजे आणि सत्पुरुष, ज्यांनी आपल्या शौर्याने आणि न्यायाने लोकमानसात देवाचे स्थान मिळवले. हा देव राजेशाही थाटाचा, पण सामान्य शेतकऱ्यांच्या सुखा-दुःखाशी जोडलेला 'शेतकऱ्यांचा राजा' म्हणून ओळखला जातो. पावसाच्या आगमनावेळी, म्हणजेच मे महिन्याच्या उत्तरार्धात जेव्हा शेतकरी शेतीच्या कामाला लागतो, नेमका त्याच वेळी सुरू होणारा हा उत्सव कोकणच्या कृषी संस्कृतीचा पाया मानला जातो. या दैवताच्या उत्पत्तीमागे एक ऐतिहासिक आणि शौर्याची पार्श्वभूमी आहे. आख्यायिकेनुसार, तुळस गावात 'जैते परब' नावाचे एक अत्यंत धाडसी, दांडपट्टा आणि तलवारबाजीत मातब्बर असलेले सत्पुरुष राहत होते. त्यांचे शस्त्रकसब पाहून सावंतवाडीच्या संस्थानाने त्यांची एका गडावर किल्लेदार (सुभेदार) म्हणून नेमणूक केली होती. एकदा आपल्या मुलीला सासरहून माहेरी आणताना झालेल्या संघर्षात आणि त्यानंतरच्या घटनांमध्ये त्यांच्यातील देवत्व प्रकट झाले. माणसाचा देव होऊन संपूर्ण गावच्या आणि रयतेच्या रक्षणाची सूत्रे हातात घेणारे हे दक्षिण कोकणातील अत्यंत दुर्मिळ देवस्थान आहे. म्हणूनच, कोकणातील शेतकरी त्यांना आपला पूर्वज, राजा आणि रक्षणकर्ता मानतो, जो दरवर्षी आपल्या रयतेचा साकडा ऐकण्यासाठी जागृत असतो. वैशाख वद्य चतुर्दशीपासून सुरू होणारा जैतीर देवाचा हा वार्षिक उत्सव तब्बल ११ दिवस चालतो. या उत्सवाचे स्वरूप अतिशय विलोभनीय आणि कौटुंबिक असते. पहिल्या दिवशी जैतीर देवाचा मुखवटा देवघरातून मंदिराच्या मुख्य मांडावर आणला जातो. त्यानंतरचे काही दिवस देव स्वतः पालखीत विराजमान होऊन गावातील प्रत्येक शेतकऱ्याच्या, ग्रामस्थाच्या घराघरात जातो. राजा जसा आपल्या प्रजेची विचारपूस करायला निघतो, तसा हा देव प्रत्येकाच्या दारात उभा राहून रयतेला सुख-समृद्धीचा आशीर्वाद देतो.कोकणातील शेतकऱ्यांसाठी हा काळ अत्यंत महत्त्वाचा असतो. मृग नक्षत्राची चाहूल लागलेली असते, शेतकरी शेतजमीन तयार करत असतो आणि अशा वेळी आपल्या 'जैतीर राजाचा' आशीर्वाद घेऊनच तो शेतात नांगर धरतो. जैतीर देवाचा हा सोहळा पाहण्यासाठी केवळ सिंधुदुर्गच नव्हे, तर रत्नागिरी आणि थेट गोव्यातूनही लाखो भाविक आणि चाकरमानी कोकणात दाखल होतात. एका लेखकाच्या दृष्टीने पाहिले, तर श्री देव जैतीर हा कोकणच्या मातीचा खरा सुपुत्र आहे, ज्याने रयतेसाठी आपले आयुष्य वेचले आणि आज तोच शेतकरी राजा बनून इथल्या कष्टकऱ्यांच्या स्वप्नांचे रक्षण करत आहे. ढोल-ताशांचा गजर, तरंग आणि भक्तांच्या डोळ्यांतील अश्रू हे या उत्सवाला केवळ धार्मिक न बनवता, मानवी नात्याचा एक महासोहळा बनवतात.