गोस्वामी संत तुलसीदास : श्रीरामभक्तीचा अखंड दीप आणि भारतीय संस्कृतीचा अमर प्रज्ञासूर्य

         भारतीय संतपरंपरेत अनेक संतांनी समाजाला भक्ती, ज्ञान आणि सदाचाराचा मार्ग दाखविला. या तेजस्वी परंपरेत गोस्वामी संत तुलसीदास यांचे स्थान अत्यंत मानाचे आहे. त्यांनी आपल्या लेखणीतून श्रीरामचरित्राला लोकभाषेत अमरत्व दिले आणि धर्म, नीती, संस्कृती व मानवतेचा संदेश जनसामान्यांपर्यंत पोहोचविला. त्यांच्या जीवनातील प्रत्येक क्षण हा श्रीरामनामाच्या अखंड स्मरणाने उजळलेला होता. त्यांच्या साहित्यामुळे केवळ भक्तीच नव्हे, तर भारतीय समाजाला नैतिकतेचे, कर्तव्याचे आणि आदर्श जीवनाचे अमूल्य मार्गदर्शन लाभले.संत तुलसीदास यांचा जन्म उत्तर प्रदेशातील बांदा जिल्ह्यातील राजापूर येथे इ.स. १५३२ च्या सुमारास झाल्याचे मानले जाते. जन्मापासूनच अनेक संकटांना सामोरे जावे लागले. लहानपणीच आई-वडिलांचे छत्र हरपल्याने त्यांचे बालपण अत्यंत कष्टात गेले. परंतु नियतीने त्यांना संत नरहरिदास यांचा सहवास लाभला. याच गुरूंनी त्यांच्या मनात श्रीरामभक्तीचे बीज पेरले. पुढे हेच बीज एका विराट भक्तिवृक्षात रूपांतरित झाले.तुलसीदास हे संस्कृतचे महान पंडित होते; परंतु त्यांनी आपल्या विचारांची अभिव्यक्ती लोकभाषेत केली. कारण धर्म हा केवळ विद्वानांचा विषय नसून सामान्य माणसालाही तो सहज समजला पाहिजे, अशी त्यांची भूमिका होती. त्यामुळे त्यांनी अवधी भाषेत रचलेले ‘रामचरितमानस’ हे महाकाव्य आजही भारतीय संस्कृतीचे जीवनदर्शन मानले जाते. श्रीरामांच्या आदर्श जीवनाचे, कर्तव्यनिष्ठेचे, मातृ-पितृभक्तीचे, बंधुप्रेमाचे, स्त्रीसन्मानाचे आणि राजधर्माचे उत्कृष्ट दर्शन या ग्रंथात घडते.रामचरितमानसाशिवाय त्यांनी विनयपत्रिका, दोहावली, कवितावली, गीतावली, हनुमान बाहुक, जानकीमंगल, पार्वतीमंगल यांसारखे अनेक ग्रंथ लिहिले. त्यांच्या प्रत्येक रचनेत भक्ती, अध्यात्म, वैराग्य, समाजप्रबोधन आणि जीवनमूल्यांचा अद्वितीय संगम दिसून येतो. म्हणूनच तुलसीदास हे केवळ कवी नव्हते, तर ते समाजमनाचे शिल्पकार होते.त्यांच्या साहित्याचा गाभा म्हणजे श्रीरामावरील अखंड श्रद्धा. त्यांनी रामाला केवळ देव म्हणून नव्हे, तर आदर्श मानव म्हणून समाजासमोर उभे केले. सत्य, संयम, करुणा, क्षमा, सेवा आणि धर्मपालन या मूल्यांचे महत्त्व त्यांनी आपल्या लेखणीतून प्रभावीपणे मांडले. म्हणूनच त्यांच्या साहित्याचे महत्त्व आजच्या आधुनिक युगातही कमी झालेले नाही.संत तुलसीदास यांच्या जीवनात अनेक दंतकथा प्रचलित आहेत. त्यांना संकटमोचक हनुमंतांचे दर्शन झाल्याची आख्यायिका भक्तिभावाने सांगितली जाते. त्यांच्या प्रेरणेनेच तुलसीदासांना श्रीरामांचे दिव्य दर्शन झाल्याचेही अनेक परंपरांमध्ये वर्णन आहे. या कथा इतिहासापेक्षा श्रद्धेचा भाग असल्या, तरी त्यांच्या अखंड भक्तीची प्रचीती देणाऱ्या आहेत.वाराणसी ही त्यांची कर्मभूमी ठरली. याच पवित्र नगरीत त्यांनी आयुष्याचा मोठा काळ व्यतीत केला. अखेरीस इ.स. १६२३ मध्ये वाराणसी येथे त्यांनी देहत्याग केला. त्यांच्या निधनाविषयी विविध परंपरांमध्ये तिथीबाबत मतभेद असले तरी इ.स. १६२३ हे वर्ष सर्वाधिक मान्य मानले जाते. देह संपला; परंतु त्यांच्या विचारांचा, भक्तीचा आणि साहित्याचा प्रकाश आजही भारतीय संस्कृतीला उजळून टाकत आहे.आजच्या विज्ञानयुगात भौतिक प्रगतीसोबत नैतिक मूल्यांची घसरण होत असल्याची चिंता व्यक्त केली जाते. अशा वेळी संत तुलसीदासांचे साहित्य अधिकच महत्त्वाचे ठरते. माणसाने संपत्तीपेक्षा संस्कार, अधिकारांपेक्षा कर्तव्य, वैरापेक्षा प्रेम आणि अहंकारापेक्षा नम्रता स्वीकारावी, हा त्यांचा संदेश प्रत्येक पिढीसाठी मार्गदर्शक आहे.भारतीय संस्कृतीतील रामभक्तीची परंपरा जिवंत ठेवण्याचे महान कार्य संत तुलसीदास यांनी केले. त्यांच्या लेखणीतून रामकथा प्रत्येक घरात पोहोचली आणि समाजाला नैतिक जीवनाचा दीपस्तंभ मिळाला. म्हणूनच तुलसीदास हे केवळ एका काळाचे संत नाहीत, तर ते युगानुयुगे मानवतेला प्रेरणा देणारे अमर साहित्यसम्राट, महान समाजप्रबोधक आणि श्रीरामभक्तीचे अखंड तेजस्वी प्रतीक आहेत."देह नश्वर असतो; परंतु विचार अमर असतात. संत तुलसीदासांनी देहत्याग केला, पण त्यांच्या लेखणीतून प्रज्वलित झालेला श्रीरामभक्तीचा दीप आजही कोट्यवधी भारतीयांच्या हृदयात अखंड तेवत आहे."