पं. हरिभाऊ उपाध्याय : लेखणीला राष्ट्रसेवेचे बळ देणारे साहित्यिक कर्मयोगी

      भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास केवळ रणांगणावर संघर्ष करणाऱ्या क्रांतिकारकांचा इतिहास नाही; तो लेखणीला शस्त्र बनविणाऱ्या पत्रकारांचा, समाजजागृतीला जीवनाचे ध्येय मानणाऱ्या साहित्यिकांचा आणि महात्मा गांधींच्या विचारांना कृतीत उतरविणाऱ्या कर्मयोग्यांचाही इतिहास आहे. या समृद्ध परंपरेत पं. हरिभाऊ उपाध्याय यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. साहित्य, पत्रकारिता, समाजकार्य आणि राजकारण या सर्व क्षेत्रांत त्यांनी आपल्या कार्याचा ठसा उमटविला. त्यांच्या लेखणीतून राष्ट्रप्रेम जागे झाले आणि त्यांच्या प्रत्यक्ष कार्यातून सामान्य माणसाच्या जीवनाशी जोडलेली राष्ट्रसेवा साकार झाली. त्यामुळेच हरिभाऊ उपाध्याय यांचे व्यक्तिमत्त्व एका चौकटीत बंदिस्त करता येत नाही.पं. हरिभाऊ उपाध्याय यांचा जन्म २४ मार्च १८९२ रोजी मध्य प्रदेशातील तत्कालीन उज्जैन जिल्ह्यातील भौरासा या गावात झाला. लहानपणापासूनच त्यांना अध्ययनाची आणि साहित्याची विशेष आवड होती. परिस्थिती सामान्य असली तरी ज्ञानाची भूक मोठी होती. हिंदीबरोबरच संस्कृत, इंग्रजी, मराठी आणि गुजराती भाषांचा त्यांनी अभ्यास केला. विद्यापीठीय शिक्षणाचा मोठा औपचारिक प्रवास त्यांच्या वाट्याला आला नाही; मात्र स्वाध्यायाच्या बळावर त्यांनी स्वतःचे ज्ञानविश्व समृद्ध केले. त्यांच्या पुढील साहित्यिक आणि पत्रकारितेच्या कारकिर्दीचा पाया याच अध्ययनशील वृत्तीमध्ये घातला गेला.हरिभाऊंच्या सार्वजनिक जीवनाची सुरुवातच पत्रकारितेच्या माध्यमातून झाली. ‘औदुंबर’ या मासिकाच्या संपादनातून त्यांनी हिंदी पत्रकारितेत प्रवेश केला. सन १९११ मध्ये शिक्षण घेत असतानाच त्यांनी या पत्राचे संपादन केले. पुढे त्यांचा संबंध हिंदीतील नामवंत संपादक आणि साहित्यिक महावीरप्रसाद द्विवेदी यांच्याशी आला. ‘सरस्वती’सारख्या प्रतिष्ठित नियतकालिकाच्या कार्याशी जोडले गेल्याने त्यांच्या साहित्यिक दृष्टीला अधिक व्यापकता मिळाली. पुढे ‘प्रताप’, ‘प्रभा’ आणि ‘हिंदी नवजीवन’ यांसारख्या पत्र-पत्रिकांच्या संपादनातही त्यांनी योगदान दिले.पत्रकारिता त्यांच्यासाठी केवळ उपजीविकेचे साधन नव्हते. ती समाजाला जागृत करण्याची, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठविण्याची आणि राष्ट्रभावना जनमानसात रुजविण्याची प्रभावी साधना होती. त्यांच्या लेखणीमध्ये विद्वत्तेचा आविष्कार असला तरी भाषा सामान्य वाचकाला समजेल अशी होती. त्यामुळे त्यांचे लिखाण केवळ अभ्यासकांपुरते मर्यादित राहिले नाही; ते समाजाच्या व्यापक स्तरापर्यंत पोहोचले.हरिभाऊ उपाध्याय यांच्या जीवनाला निर्णायक दिशा मिळाली ती महात्मा गांधींच्या विचारांच्या प्रभावामुळे. गांधीजींचे सत्य, अहिंसा, स्वावलंबन, ग्रामविकास आणि सामाजिक समतेचे विचार त्यांनी केवळ ऐकले नाहीत, तर आपल्या जीवनात उतरविण्याचा प्रयत्न केला. आकाशवाणीच्या उपलब्ध माहितीनुसार, १९२३ मध्ये त्यांनी गांधीजींसोबत भारतभ्रमण केले आणि त्यांच्या कार्याशी जवळून संबंध आला.गांधीविचारांनी प्रभावित होऊन हरिभाऊ राष्ट्रीय आंदोलनात सक्रिय झाले. त्यांची लेखणी आता केवळ साहित्यनिर्मितीसाठी नव्हे, तर स्वातंत्र्याची जाणीव जागविण्यासाठी झटू लागली. त्यांच्या लेखांमधून जनतेला स्वराज्य, स्वावलंबन आणि राष्ट्रीय कर्तव्याची प्रेरणा मिळत होती. ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध जनमत तयार करण्याच्या कार्यात पत्रकार आणि साहित्यिक म्हणून त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.बिजोलिया शेतकरी आंदोलनाशी संबंध राजस्थानातील शेतकरी चळवळींच्या इतिहासात बिजोलिया आंदोलनाला विशेष महत्त्व आहे. या दीर्घकाळ चाललेल्या अहिंसक शेतकरी संघर्षाशी हरिभाऊ उपाध्याय यांचा संबंध आला. भारत सरकारच्या आझादी का अमृत महोत्सव अंतर्गत प्रसिद्ध केलेल्या नोंदीनुसार, १९२९ मध्ये जमनालाल बजाज यांनी त्यांना बिजोलिया परिसरातील शेतकऱ्यांच्या आंदोलनाला मार्गदर्शन करण्यासाठी पाठविले. त्यांनी शेतकऱ्यांच्या मागण्यांचे स्वरूप समजून घेऊन त्या तत्कालीन सत्ताधाऱ्यांसमोर मांडण्याचा प्रयत्न केला. त्याच काळात राजस्थानात काँग्रेस संघटना उभारण्याची जबाबदारीही त्यांनी स्वीकारली.ही भूमिका त्यांच्या स्वभावातील एक महत्त्वाची बाजू दाखवते, अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करताना त्यांनी हिंसेचा मार्ग स्वीकारला नाही. जनतेच्या प्रश्नांना संघटित स्वरूप देणे, संवाद साधणे आणि लोकशक्तीच्या माध्यमातून परिवर्तन घडविणे, हा त्यांच्या कार्याचा केंद्रबिंदू होता.स्वातंत्र्याची चळवळ वेग घेत असताना हरिभाऊ उपाध्याय अधिकाधिक सक्रिय झाले. सविनय कायदेभंग आंदोलनात १९३० मध्ये त्यांना अटक झाली, तसेच भारत छोडो आंदोलनाच्या काळात १९४२ मध्येही त्यांना कारावास भोगावा लागला.त्यांच्या जीवनातील कारावास हा केवळ राजकीय शिक्षेचा भाग नव्हता; तो त्यांच्या तत्त्वनिष्ठेचा पुरावाही होता. सत्ता, पद किंवा वैयक्तिक सुरक्षितता यापेक्षा राष्ट्रहित मोठे आहे, ही भूमिका त्यांनी आपल्या कृतीतून सिद्ध केली. त्यामुळेच ते राजस्थानातील स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासातील महत्त्वाचे कार्यकर्ते म्हणून ओळखले जातात.विचार आणि कृतीचा संगम हरिभाऊ उपाध्याय यांचे साहित्य त्यांच्या जीवनकार्यापासून वेगळे पाहता येत नाही. त्यांच्या लेखनात राष्ट्रप्रेम, सामाजिक जबाबदारी, गांधीवादी विचार, नैतिकता आणि आत्मपरीक्षण यांचा प्रभाव जाणवतो. ‘स्वतंत्रता की ओर’, ‘बापू के आश्रम में’, ‘सर्वोदय की बुनियाद’, ‘साधना के पथ पर’, ‘दूर्वादल’, ‘युगधर्म’, ‘पुण्य स्मरण’ आदी त्यांच्या उल्लेखनीय साहित्यकृती आहेत. त्यांनी काही महत्त्वाच्या ग्रंथांचे हिंदीत रूपांतरही केले.त्यांच्या साहित्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात केवळ विचारांची मांडणी नाही, तर जीवनाशी जोडलेली अनुभूती आहे. स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ परकीय सत्तेपासून मुक्तता नव्हे, तर माणसाच्या मनातील भीती, अज्ञान, अन्याय आणि सामाजिक विषमता यांपासूनही मुक्तता असावी, अशी व्यापक दृष्टी त्यांच्या विचारांमध्ये दिसते.हरिभाऊंच्या लेखनशैलीचा विचार केला तर साधेपणा आणि प्रांजलता हे दोन गुण विशेषत्वाने जाणवतात. त्यांची भाषा अवघड शब्दांच्या प्रदर्शनापेक्षा वाचकाच्या मनापर्यंत पोहोचण्यावर भर देणारी होती. त्यांच्या गद्यलेखनात वर्णनात्मक, विवेचनात्मक आणि संवादात्मक शैलीचा सुंदर मिलाफ आढळतो. त्यांच्या स्वभावातील साधेपणाचे प्रतिबिंब त्यांच्या लेखनातही उमटते.म्हणूनच त्यांचे साहित्य वाचताना एखादा विद्वान लेखक आपल्याशी थेट संवाद साधत आहे, अशी अनुभूती येते. त्यांच्या लेखणीतील ताकद ही शब्दांच्या अलंकारात नव्हे, तर विचारांच्या प्रामाणिकपणात होती.१९४७ मध्ये देश स्वतंत्र झाला; परंतु हरिभाऊ उपाध्यायांसाठी राष्ट्रसेवा संपली नाही. उलट स्वातंत्र्यानंतर राष्ट्रनिर्मितीची नवी जबाबदारी त्यांच्या पुढे उभी राहिली. १९५२ मध्ये ते अजमेर राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री झाले आणि १९५६ पर्यंत त्यांनी हे पद सांभाळले. त्यानंतर राजस्थानच्या राजकारणात त्यांनी महत्त्वाची जबाबदारी पार पाडली. ते राजस्थान विधानसभेचे सदस्य झाले आणि राज्य सरकारमध्ये वित्तमंत्री तसेच पुढे शिक्षणमंत्री म्हणून काम केले.राजकारणात प्रवेश करूनही त्यांनी साहित्यिक संवेदनशीलता गमावली नाही. त्यांच्या दृष्टीने राजकारण हे सत्तेचे साधन नसून लोकसेवेचे माध्यम होते. शिक्षण, सामाजिक विकास आणि सांस्कृतिक उन्नती यांना त्यांनी महत्त्व दिले.हरिभाऊंच्या कार्याचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे शिक्षण आणि समाजजागृती. त्यांनी हटुंडी, अजमेर येथे महिला शिक्षण सदन उभारण्यास हातभार लावला. तसेच ‘सस्ता साहित्य मंडल’ स्थापनेतही त्यांची भूमिका होती. सामान्य माणसाला चांगले आणि विचारप्रवर्तक साहित्य सहज उपलब्ध व्हावे, ही त्यामागची भूमिका होती.साहित्य हे समाजातील काही मोजक्या विद्वानांच्या हातात मर्यादित राहू नये, तर ते सामान्य माणसाच्या जीवनात पोहोचावे, अशी त्यांची धारणा होती. म्हणूनच त्यांचे साहित्यिक कार्य हे समाजकार्याशी जोडलेले दिसते.हरिभाऊ उपाध्यायांना प्रेमाने ‘दा साहब’ म्हणून संबोधले जात असे. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात राजकीय नेतृत्व असूनही अहंकाराचा लवलेश नव्हता. उपलब्ध चरित्रात्मक नोंदींनुसार ते स्वभावाने अत्यंत कोमल आणि परदुःखकातर होते; मात्र तत्त्वांच्या बाबतीत ते कोणतीही तडजोड करीत नसत.हीच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी ताकद होती. माणुसकी आणि तत्त्वनिष्ठा यांचा समतोल साधणारे नेतृत्व दुर्मीळ असते. हरिभाऊंच्या बाबतीत ही दोन्ही मूल्ये त्यांच्या सार्वजनिक जीवनात सातत्याने दिसून येतात.हरिभाऊ उपाध्याय यांचे निधन २५ ऑगस्ट १९७२ रोजी अजमेर येथे झाले.  त्यांच्या निधनाने एक साहित्यिक, पत्रकार, समाजसेवक आणि स्वातंत्र्यसैनिक काळाच्या पडद्याआड गेला; मात्र त्यांची विचारसंपदा आणि राष्ट्रसेवेची परंपरा आजही जिवंत आहे.हरिभाऊ उपाध्याय यांच्या जीवनाकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते, त्यांनी लेखणी आणि कृती यांच्यात कधीही अंतर ठेवले नाही. जे विचार त्यांनी लिहिले, तेच विचार त्यांनी आपल्या जीवनातून जगण्याचा प्रयत्न केला. स्वातंत्र्याच्या आंदोलनात त्यांनी लेखणीने जनजागृती केली, आंदोलनात प्रत्यक्ष सहभाग घेतला, कारावास भोगला आणि स्वातंत्र्यानंतर राष्ट्रनिर्मितीच्या कार्यात प्रशासनाची जबाबदारी स्वीकारली.आजच्या काळात साहित्य आणि सार्वजनिक जीवन यांच्यातील नाते अनेकदा तुटताना दिसते. अशा वेळी हरिभाऊ उपाध्याय यांचे जीवन पुन्हा वाचणे आवश्यक ठरते. कारण त्यांच्या जीवनाचा संदेश स्पष्ट आहे. साहित्य केवळ मनोरंजनासाठी नसते; ते समाजाला दिशा देऊ शकते. पत्रकारिता केवळ बातमी देण्यासाठी नसते; ती जनजागृतीचे माध्यम होऊ शकते. आणि राजकारण केवळ सत्ता मिळविण्यासाठी नसते; ते समाजसेवेचे प्रभावी साधन ठरू शकते.म्हणूनच पं. हरिभाऊ उपाध्याय हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासातील एक नाव म्हणून नव्हे, तर लेखणी, विचार, राष्ट्रप्रेम आणि लोकसेवा यांचा सुंदर संगम घडविणारे साहित्यिक कर्मयोगी म्हणून स्मरणात राहतात. त्यांच्या जीवनाचा वारसा आजही सांगतो, देशासाठी लढणे म्हणजे केवळ रणांगणावर उभे राहणे नव्हे; कधी कधी एक प्रामाणिक लेख, एक जागृत करणारा विचार आणि समाजासाठी केलेले निःस्वार्थ कार्यही राष्ट्रसेवेचे महान रूप ठरते.