पर्यटनाला कृत्रिम बुद्धिमत्तेची जोड.......जागतिक पर्यटन दिन विशेष लेख

 
        संयुक्त राष्ट्राच्या जागतिक पर्यटन संस्थेनुसार या वर्षीच्या जागतिक पर्यटन दिनाची मध्यवर्ती संकल्पना पर्यटनाचे स्वरूप बदलण्यासाठी 'डिजिटल अजेंडा' आणि 'कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ अशी आहे. या पार्श्वभूमीवर स्थानिक पर्यटन व्यावसायिकांसाठी हे तंत्रज्ञान एक सुवर्णसंधी घेऊन आले आहे. जिल्ह्याच्या नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक वैभवाला तंत्रज्ञानाची जोड मिळत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) प्रशासकीय वापर करणारा देशातील पहिला जिल्हा म्हणून सिंधुदुर्गने नवी ओळख यापूर्वीच निर्माण केली आहे. १ मे २०२५ पासून जिल्ह्यात विविध क्षेत्रांमध्ये AI आधारित प्रणालींचा वापर सुरू झाला असून, या उपक्रमाची दखल राष्ट्रीय पातळीवरही घेण्यात आली आहे. यासह महाराष्ट्रातील पहिला पर्यटन जिल्हा म्हणून सिंधुदुर्ग जिल्ह्याला १९९७ मध्ये घोषित करण्यात आले.ही ओळख केवळ प्रशासनापुरती मर्यादित न राहता जिल्ह्याच्या पर्यटन क्षेत्रासाठीही मोठी संधी ठरू शकते. कारण आजचा पर्यटक प्रवासाला निघण्यापूर्वीच डिजिटल माध्यमातून माहिती शोधतो, स्थळांची तुलना करतो, निवासाची व्यवस्था करतो, स्थानिक खाद्यपदार्थांविषयी माहिती घेतो आणि आपल्या संपूर्ण प्रवासाचे नियोजन करतो. त्यामुळे ‘AI जिल्हा’ असलेल्या सिंधुदुर्गचा पर्यटन व्यावसायिक आणि स्थानिक नागरिकही AI-साक्षर होणे ही आता काळाची गरज आहे.पूर्वी पर्यटक एखाद्या पर्यटनस्थळाची माहिती मित्र-नातेवाईकांकडून किंवा पर्यटन पुस्तिकांमधून घेत असे. आज चित्र पूर्णपणे बदलले आहे. मोबाईल, नकाशे, सोशल मीडिया, ऑनलाइन बुकिंग प्लॅटफॉर्म आणि AI आधारित साधने पर्यटकाच्या प्रवासाचा अविभाज्य भाग झाली आहेत.‘कुटुंबासोबत सुरक्षित समुद्रकिनारा कोणता?’, ‘मालवणी जेवण कुठे मिळेल?’, ‘तारकर्लीला पोहोचण्यासाठी कोणता मार्ग योग्य?’, ‘स्थानिक होमस्टे कुठे आहे?’ अशा प्रश्नांची उत्तरे पर्यटक आता काही सेकंदांत मिळवू शकतो.यामुळे सिंधुदुर्गातील पर्यटन व्यावसायिकांसमोर एक महत्त्वाचे आव्हान आणि त्याचवेळी मोठी संधी निर्माण झाली आहे. आपली सेवा डिजिटल जगात उपलब्ध आहे का? तिची माहिती अचूक आहे का? पर्यटकाला ती त्याच्या भाषेत समजते का? आपल्या व्यवसायाचे छायाचित्र, स्थान, संपर्क क्रमांक आणि सेवा यांची माहिती सहज उपलब्ध आहे का? या प्रश्नांची उत्तरे प्रत्येक पर्यटन व्यावसायिकाने शोधणे आवश्यक आहे.AI म्हणजे केवळ मोठ्या कंपन्या किंवा सरकारी कार्यालयांमध्ये वापरायचे तंत्रज्ञान नाही. स्मार्टफोन आणि इंटरनेटच्या माध्यमातून सामान्य नागरिक आणि लघु व्यावसायिकही AIच्या अनेक सुविधांचा वापर करू शकतात.उदाहरणार्थ, एखादा होमस्टे चालक आपल्या निवासाची माहिती मराठीत लिहून AIच्या मदतीने ती हिंदी, इंग्रजी किंवा अन्य भाषांमध्ये पर्यटकांसाठी तयार करू शकतो. एखादा स्थानिक पर्यटन मार्गदर्शक विविध पर्यटनस्थळांची माहिती व्यवस्थित मांडण्यासाठी AIचा वापर करू शकतो. हॉटेल व्यावसायिक ग्राहकांच्या वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांची उत्तरे तयार करून ठेवू शकतो. स्थानिक खाद्यपदार्थ, हस्तकला किंवा कृषी पर्यटनाशी संबंधित व्यावसायिक आपल्या उत्पादनांची डिजिटल माहिती तयार करू शकतो.म्हणजेच, AI माणसाची जागा घेण्यासाठी नव्हे, तर माणसाचे काम अधिक वेगवान, अचूक आणि परिणामकारक करण्यासाठी वापरायचे साधन आहे.सिंधुदुर्गातील प्रत्येक पर्यटन व्यावसायिकाने सर्वप्रथम आपल्या व्यवसायाची डिजिटल ओळख मजबूत करावी. व्यवसायाचे अचूक नाव, पत्ता, मोबाईल क्रमांक, वेळा, उपलब्ध सुविधा, छायाचित्रे आणि पर्यटकांचे अभिप्राय यांची माहिती ऑनलाइन अद्ययावत ठेवणे महत्त्वाचे आहे.आपल्या व्यवसायाचे स्थान डिजिटल नकाशावर अचूकपणे दिसते का, हे तपासावे. पर्यटकाला फोन करण्याची किंवा अतिरिक्त माहिती शोधण्याची गरज पडू नये, इतकी स्पष्ट माहिती उपलब्ध करून द्यावी.त्यानंतर सोशल मीडिया हा केवळ जाहिरातीचा नव्हे, तर विश्वास निर्माण करण्याचा माध्यम म्हणून वापरावा. समुद्रकिनाऱ्याचा सुंदर फोटो टाकण्याबरोबरच तेथे जाण्याचा मार्ग, पार्किंगची सुविधा, जवळची पर्यटनस्थळे, स्थानिक खाद्यपदार्थ, उपलब्ध उपक्रम, हंगाम आणि आवश्यक सूचना यांची माहिती द्यावी.सिंधुदुर्गच्या पर्यटनाची खरी ताकद केवळ स्थळांमध्ये नाही, तर येथील अनुभवात आहे. मालवणी जेवणाचा स्वाद, कोकणी घरातील वास्तव्य, आंबा-काजू बागेला दिलेली भेट, स्थानिक मच्छीमार जीवनाची ओळख, दशावतारासारखी लोककला, समुद्रातील जलक्रीडा किंवा गावाकडच्या निसर्गाचा अनुभव—हे सर्व पर्यटनाचे स्वतंत्र ‘अनुभव उत्पादन’ म्हणून मांडता येऊ शकते.AIच्या मदतीने या अनुभवांचे वर्णन विविध भाषांमध्ये तयार करता येईल. छोट्या व्हिडिओसाठी संवाद किंवा निवेदन तयार करता येईल. सोशल मीडिया पोस्टसाठी मजकूर तयार करता येईल. पर्यटकांच्या प्रश्नांसाठी माहितीपत्रक तयार करता येईल.मात्र येथे एक महत्त्वाची काळजी आवश्यक आहे. AIने तयार केलेली माहिती अंतिम सत्य मानू नये. पर्यटनस्थळाची वेळ, शुल्क, वाहतूक, हवामान, स्थानिक नियम, समुद्रातील परिस्थिती किंवा उपलब्धता यासारखी माहिती संबंधित अधिकृत स्रोतांकडून तपासूनच पर्यटकांना द्यावी.सिंधुदुर्गात देशाच्या विविध भागांतून तसेच परदेशातून पर्यटक येतात. त्यामुळे भाषेची अडचण दूर करण्यासाठी AI उपयुक्त ठरू शकते.पर्यटन व्यावसायिक आपल्या सेवा मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीसह आवश्यक त्या भाषांमध्ये उपलब्ध करून देऊ शकतात. ग्राहकांच्या सामान्य प्रश्नांची उत्तरे तयार ठेवता येतील. बुकिंगपूर्वी आवश्यक माहिती, चेक-इनचे नियम, परिसरातील पर्यटनस्थळे आणि स्थानिक वाहतुकीची माहिती डिजिटल पद्धतीने देता येईल.यामुळे पर्यटकाला अधिक चांगला अनुभव मिळण्यास मदत होईल आणि व्यावसायिकाचा वेळही वाचेल.सिंधुदुर्गच्या पर्यटन विकासात केवळ हॉटेल, रिसॉर्ट किंवा होमस्टे व्यावसायिकांची भूमिका नाही. स्थानिक नागरिकही या पर्यटन व्यवस्थेचे महत्त्वाचे भागीदार आहेत.पर्यटकाला योग्य माहिती देणे, स्थानिक संस्कृतीचा आदर करण्यास प्रवृत्त करणे, स्वच्छता राखणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे, समुद्रकिनाऱ्यांवर सुरक्षिततेच्या सूचना पाळणे आणि स्थानिक उत्पादनांना प्राधान्य देणे—या छोट्या कृतींमधून सिंधुदुर्गचा पर्यटन अनुभव अधिक समृद्ध होतो.स्थानिक युवक AI आणि डिजिटल माध्यमांचे प्रशिक्षण घेऊन स्थानिक डिजिटल पर्यटन मार्गदर्शक म्हणूनही काम करू शकतात. स्थानिक भाषेचे आणि परिसराचे ज्ञान हे त्यांचे मोठे सामर्थ्य आहे. AI हे त्या ज्ञानाला अधिक व्यापक पर्यटकांपर्यंत पोहोचवण्याचे साधन ठरू शकते.कृत्रिम बुद्धिमत्तेकडे केवळ तंत्रज्ञान म्हणून न पाहता स्थानिक ज्ञानाशी त्याची सांगड घालणे आवश्यक आहे. सिंधुदुर्गच्या प्रत्येक गावाची स्वतःची कथा आहे. एखाद्या मंदिराचा इतिहास, किल्ल्याची माहिती, पारंपरिक खाद्यपदार्थाची निर्मिती, स्थानिक सण, लोककला किंवा समुद्राशी जोडलेले पारंपरिक जीवन—या सगळ्याचे दस्तऐवजीकरण स्थानिक नागरिकांकडे आहे.AIच्या साहाय्याने या माहितीचे भाषांतर, वर्गीकरण, लेखन, ध्वनिमुद्रणाचे लिप्यंतरण आणि डिजिटल सादरीकरण करता येते. त्यामुळे स्थानिक वारसा केवळ पर्यटकांसाठी आकर्षण राहणार नाही, तर तो पुढील पिढ्यांसाठी डिजिटल स्वरूपात जतनही करता येईल.सिंधुदुर्गचे पर्यटन निसर्गावर आधारित आहे. त्यामुळे पर्यटन वाढवताना निसर्गाचे संवर्धन करणे ही सर्वांची जबाबदारी आहे.पर्यटकांची संख्या, गर्दीचे प्रमाण, वाहतुकीची स्थिती, कचरा व्यवस्थापन, समुद्रकिनाऱ्यांवरील भार, पाणी आणि इतर उपलब्ध संसाधनांचा वापर यासारख्या बाबींच्या माहितीचे विश्लेषण भविष्यात अधिक प्रभावीपणे करता येऊ शकते. डेटा आणि AIच्या साहाय्याने पर्यटनाचे नियोजन अधिक शास्त्रीय पद्धतीने करण्याची संधी निर्माण होते. पर्यटन क्षेत्रात डेटा आणि AIचा वापर पर्यटकांचे वर्तन समजून घेणे, पर्यटन प्रवाहाचे व्यवस्थापन आणि शाश्वत विकासासाठी उपयुक्त ठरू शकतो, यावर यूएन टूरिझमनेही भर दिला आहे.मात्र तंत्रज्ञानाचा वापर करताना पर्यटकांची वैयक्तिक माहिती, छायाचित्रे, मोबाईल क्रमांक, बुकिंगची माहिती किंवा इतर संवेदनशील डेटा सुरक्षित ठेवणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. AIचा वापर जबाबदारीने, पारदर्शकपणे आणि मानवी देखरेखीखाली होणे आवश्यक आहे.पर्यटन जिल्हा आणि ‘AI जिल्हा’ ही सिंधुदुर्गला मिळालेली ओळख केवळ अभिमानाची बाब नाही; ती एक जबाबदारीही आहे. प्रशासनात AIचा वापर सुरू झाला आहे. आता या तंत्रज्ञानाची माहिती समाजातील विविध घटकांपर्यंत पोहोचवून त्याचा उपयोग विकासासाठी कसा करता येईल, याकडे लक्ष देण्याची वेळ आली आहे.पर्यटनाच्या क्षेत्रात याचा अर्थ स्पष्ट आहे—तंत्रज्ञान आधुनिक असावे, पण अनुभव स्थानिक असावा; माहिती डिजिटल असावी, पण तिच्यामागे स्थानिक माणसाचे ज्ञान असावे; पर्यटन जागतिक असावे, पण त्याचा लाभ गावागावातील नागरिकांपर्यंत पोहोचला पाहिजे.जागतिक पर्यटन दिनाच्या निमित्ताने सिंधुदुर्गने या नव्या वाटचालीकडे पाहण्याची हीच योग्य वेळ आहे. समुद्र, किल्ले, निसर्ग, खाद्यसंस्कृती आणि लोकजीवन ही सिंधुदुर्गची पारंपरिक ओळख आहे; तर कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही नव्या युगाची ताकद आहे. या दोन्हींचा योग्य समन्वय साधला, तर ‘AI जिल्हा सिंधुदुर्ग’ ही ओळख केवळ प्रशासकीय नव्हे, तर स्मार्ट, सुरक्षित, जबाबदार आणि शाश्वत पर्यटनाचीही ओळख बनू शकते.भविष्यात पर्यटक सिंधुदुर्गात येण्यापूर्वी AIकडे माहिती विचारेल; पण येथे आल्यानंतर त्याला मिळणारा खरा अनुभव हा सिंधुदुर्गच्या मातीचा, समुद्राचा, निसर्गाचा आणि माणुसकीचा असेल. AI मार्ग दाखवेल; मात्र सिंधुदुर्गचा अनुभव माणसंच घडवतील.